• Masallıda çox zəhmətkeş, vətənpərvər, həqiqi Azərbaycan vətəndaşları yaşayır...
  • Heydər Əliyev
  • RU
  • EN
  • » » Bir şeirin folklor tutumu

    Bir şeirin folklor tutumu


    Süleyman Əlisa çoxşaxəli ədəbi fəaliyyəti ilə seçilir, qələmindən tariximizin qaranlıq səhifələrinə işıq düşür, şeirləri minilliklərin söz yaddaşını silkələyir. Onun uşaqlar üçün yazdığı şeirlərdən tutmuş ictimai-siyasi mövzuda olan əsərlərinədək bütün qələm məhsullarında el xəzinəsinə güvəncin şahidi oluruq. Əslində, şairin bütün yaradıcılıq nümunələri bu yönümünə görə ciddi təhlilə möhtacdır. Süleyman Əlisa frazeologiyalardan, atalar sözü və məsəllərdən, deyimlərdən, alt qatında rəvayət və əfsanələr dayanan söyləmələrdən məharətlə faydalanır. Onun semantik şeirləri də folklordan qaynaqlanır, dil, ifadə zənginliyi ilə diqqəti çəkir. Bu şeirlərdə xalq həyatının, el güzəranının və məişətinin təsviri əsas yer tutur. Onun qələminin məhsulu olan poetik nümunələrin bir qismi isə şəkli xüsusiyyətlərini folklordan alır, qoşma, gəraylı, nəğmə üslubunda yazılmış şeirlər axıcılığı və ahəngdarlığı ilə seçilir. 

    Süleyman Əlisanın bütün şeirlərinin dili xalq ifadələrinə, milli koloritə söykənir. Adsız bir şeirini nəzərdən keçirdikdə şairin xalq üslubuna heyrətamiz dərəcədə yüksək qiymət verməsinin şahidi oluruq.  Şeir bu misralarla başlayır:

    Hərdən rəng verib,
    rəng alırsınız,
    Haldan-hala düşürsünüz.
    Ya qıpqırmızı qızarırsınız
    Ya qapqara olursunuz.


    İlk anda bu misralarda fikrin adi şəkildə ifadə olunduğunu görürük, bir qədər dərindən düşünəndə şeirdəki deyimlərin arxasında dilin zəngin folklor qatının dayandığının şahidi oluruq. Süleyman Əlisanın adiliyi və qeyri-adiliyi nədədir?


    "Rəng alıb, rəng vermək" müxtəlif məna tutmlarını ifadə edir. Birbaşa ifadə etdiyi məna əməlinə görə xəcalət çəkməklə bağlıdır. Amma bu deyimin sətiraltı mənası da var: Rəng alıb, rəng verən adamlar həm də simasını, xarakterini, xislətini tez-tez dəyişən kəslərdir. Bu mənanı sonrakı misralar tamamlayır. Haldan-hala düşmək ifadəsi də kontominativdir. Dediklərinin, yaxud elədiklərinin xəcalətini çəkənlər də haldan-hala düşürlər, yəni öz əməllərinin peşmançılığını çəkirlər. Şeirdə isə bu deyimin ikinci mənası əsasdır. İkinci mənaya görə haldan-hala düşən adam sifətinin cizgilərini tez-tez dəyişən kimsədir, ya qıpqırmızı qızarır, ya da qapqara olur. Qırmızı həyasızdır, üzədurandır, qıpqırmızı xarakterdə isə tündlük var. Qaralmaq, qapqara olmaq rəngini-ruhunu dəyişməyin təsvirə gəlməyən şəklidir. El arasında "üzqaralığı" ifadəsi mövcuddur ki, bu da pis əməllə, pis hərəkətlə bağlıdır.  

    Tanımaq olmayır sizləri...
    Elə bil
    xoruz quyruğu görməmisiniz?
    Siz də qəribə məxluqsunuz,
    ay gözükölgəli adamlar.
    Hərdən aldanıb şirin vədlərə
        dil-dil ötürsünüz.    
    Dartmaq istəyirsiniz
    rəiyyəti o tərəf bu tərəfə.
    Rəiyyətdə də nə hey qalıb,
    nə heysiyyat,
    Ancaq hələ ümid içində
                       yaşayırlar...


    Şeirin bu hissəsindəki ifadələrin folklor tutumuna diqqət yetirək:
    Xoruzquyruğu - tünd qırmızılığı ifadə edir, adətən tünd çayı bu cür adlandırırlar. Xoruz quyruğu görmək isə çoxmənalıdır. El arasında gəzən bir lətifədə oğru xoruzu yaxşı gizləyə bilmir, quyruğu göründüyü üçün "cinayətin" üstü açılır. Bu mənada fikrin ifadəsi eldən oğurlananı görməmək  anlamına gəlir. Qəribə məxluq isə insanlıqdan aşağı səviyyədə yaradılan, insanlıqdan çıxan, yaxud insani dəyərlərə qiymət verməyən canlıdır. Gözükölgəli adam başqalarının, bəzən isə konkret olaraq bir kimsənin qarşısında üzü olmayan şəxsdir. Keçmiş pis və nalayiq əməli adamın gözünə kölgə tutur ki, bu da üzqaralığının başqa bir şəklidir. Dil-dil ötmək, yaxud bülbül kimi ötmək özünə inamın ifadəsidir, buna xalq arasında "dil boğaza qoymamaq" da deyirlər. Şeirdə "dil-dil ötmək" dayanmadan, nəfəs dərmədən danışmaq anlamındadır. Amma müəllifin təsvirində "şirin vədlərə aldanan" insanlar dil-dil ötməkdə haqlı deyillər.  
    Şeirdə müəllif ittihamını obrazlı ifadələrlə davam etdirir:

    Nə etsinlər?
    Əsrləri, yüz illəri
    yola salıb gəliblər.
    İndi
    hər ağzıgöycəyin sözüylə
    özlərini ağır-yüngül
    edən deyillər ki...
    Hərdən
    dilinizin ucundakı sözü
    udmalı olursunuz.
    Bir anda boğazınız quruyur,
    qaşınız çatılır,
    gözləriniz böyüyür,
    əlhəminizi çaşırsınız.
    Nə illah etsəniz də,
    dinc durmayır,
    başınıza bəla açır
    dilinizin altındakı o söz.
    Sonra da həkimə,
    dava-dərmana möhtac qalırsınız...


    Dilə şirinlik gətirən, şeiri quru söz yığını olmaqdan xilas edən canlı xalq deyimlərinin yerli-yerində işlədilməsidir. Bu kiçik parçadakı mayası xalq danışıq dilindən gələn obrazlı sözlərə diqqət yetirək: Ağzıgöyçəyin sözü; Özünü ağır-yüngül etmək; Dilin ucundakı sözü udmaq; Boğazı qurumaq; Qaşı çatılmaq; Gözləri böyümək; Əlhəmi çaşmaq; İllah etmək; Başına bəla açmaq; Dilin altındakı söz.
    Şeirdə aforistik ifadələr misradan-misraya təkmilləşir, "gözükölgəli" adamların ittihamı ciddiləşir. Biganəlik, vədlərə inanmaq, haqqı çatmadan dil-dil ötmək fərdin faciəsinə gətirib çıxarır. Təkcə fərdinmi? Deyim zənginliyi fikrin sərrastlığını artırır:

    Siz də qəribə məxluqsunuz,
    ay gözükölgəli adamlar.
    Hər qaranlıq gecənin
    işıqlı bir gündüzü var.
    Kipriklərinizin gödəkliyi
    gözlərinizi çaşdırmasın;
    Onlardı Günəşdən gələn
    işığın rənginə rəng qatan,
    gözünüzü kölgəli edən...
    Onlardı sizi  düz sözə
    həsrət  qoyan...
    Ay gözükölgəli adamlar,
    Görəsən daha nə vaxtadək
    kölgəlikdə daldalanacaqsınız?
    Görəsən daha nə qədər
    yarına-yarına yaşayacaqsınız?
    Belə ütülə-ütülə yaşamaq
    heç ütülü qalstukunuza da yaraşmır.
    Günü sabahdan
    atın yarınmağın daşını,
    Ütülü sözlərinizi də
    göndərin getsin arxivə.
    Amandı bir az ayıq olun,
    Amandı gözüaçıq olun.
    İt hürən tərəfə yox,
    işıq gələn tərəfə yüyürün,
    işıq gələn tərəfə.


    Şeirin bu hissəsində olayları və ittihamı müdrik kəlamlar tamamlayır, hər misra bir atalar sözünü xatırladır: "Hər qaranlıq gecənin işıqlı bir gündüzü var", yaxud "Kipriklərin gödəkliyi gözləri çaşdırır (qamaşdırır)" qənaəti atalar sözlərindən gəlir. "Kölgəlikdə daldalanmaq" həqiqətdən, reallıqdan qaçmağı, kiminsə əlaltısına dönməyi bildirirsə, "yarına-yarına yaşamaq" yaltaqlığı ifadə edir. Bu artıq şəxsiyyətin sınmasıdır, toplumun əsarətidir. Ona görə də Süleyman Əlisa yazır ki, ütülə-ütülə yaşamaq ütülü qalstukunuza yaraşmır. Ütülmək konkret mənada tüklü canlıların (quşların və heyvanların) oda tutulmasıdır. Bu obrazı insanın üzərinə köçürdükdə belə bir reallıq alınır: Qanadları ütülmüş quş uça bilmədiyi kimi, ütülə-ütülə yaşayan insan da arzularının dalınca gedə bilmir. Yarınmağın daşını atmayan, ütülü sözlərdən əl çəkməyən insan obyektiv ola bilməz. "Yarınmaq daşı" el arasında bilov da adlanır, nəyisə itiləməyə yarayır. Öz xalqını ayıq olmağa, gözüaçıq olmağa səsləyən Süleyman Əlisa şeirini nağıllardakı çağırışla bitirir. Nağıllarımızda Cırtdan özündən çox böyük, amma qərarsız insanlara it hürən tərəfə deyil, işıq gələn tərəfə getməyi məsləhət görür. Yol uzaqdı, amma yolun sonunda işıq var!
    Süleyman Əlisanın semantik şeirinin folklor qaynaqlarına işıq salmaqla çağdaş poeziyamızla bağlı bir həqiqəti üzə çıxardıq. Sərbəst vəzndə olduğuna görə bu şeirin poetik tutumu misraların ritmində, ahəngində deyil, sözlərin və ifadələrin daşıdığı məna yükündədir. Şeir struktural baxımdan folklorla bağlı olmasa da, tematik yükünə görə xalq deyimlərindən, dilin folklor qatından, ifadələrin obrazlılıq səviyyəsindən qidalanır.  



    Bilal ALARLI HÜSEYNOV,
    Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru.

    www.yeniheyet.az
    шаблоны для dle 11.2
    DİGƏR XƏBƏRLƏR
    XƏBƏR LENTİ
    1. 20:01 Masallıda “İnkişaf və tərəqqi yolunun başlanğıcı” mövzusunda konfrans
    2. 19:42 Rayon rəhbərinin 12 iyul 2024-cü il tarixdə növbəti vətəndaş qəbulu
    3. 23:00 Masallı RİH Başçısı 10.07.2024-cü il tarixdə Həsənli ərazisinin sakinləri ilə görüşdü
    4. 12:39 Şuşada Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət başçılarının Zirvə görüşü keçirilib
    5. 22:00 Şuşada Turk Dövlətləri Təşkilatının Zirvə görüşü keçirilib
    6. 22:00 Türk Dövlətləri Təşkilatının dövlət başçılarının Şuşada Zirvə görüşü kecrilmişdir
    7. 20:01 Masallıda Məhərrəm ayının başlanması ilə əlaqədar dəyirmi masa
    8. 14:56 Azərbaycan və ŞƏT üzv dövlətləri arasında ticarət və iqtisadi əlaqələr sürətlə inkişaf edir
    9. 12:30 Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət limanı regionun yaşıl ticarət məkanına çevrilir
    10. 18:33 İranın yeni prezidenti seçildi
    11. 15:37 Beynəlxalq yük və sərnişin daşımalarının mexanizmi dünya təcrübəsi əsasında daha da optimallaşdırılır
    12. 17:00 Azərbaycan Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinin inkişafında mühüm rol oynayır
    13. 16:30 Rayon rəhbərinin 05 iyul 2024-cü il tarixdə növbəti vətəndaş qəbulu
    14. 15:00 "Azəriqaz" İB-nin rəhbəri Masallı və Yardımlı rayonlarından olan vətəndaşları qəbul etdi
    15. 08:50 Masallıda 2024-cü ilin iyul ayına olan səyyar-görüş qəbulları barədə
    16. 22:00 Monitorinq aparılan 19 kartofçuluq təsərrüfatında karantin tətbiq edilən zərərli orqanizmlər aşkarlanıb
    17. 19:00 Masallıda Məhərrəm ayının başlanması ilə əlaqədar ümumrayon tədbiri
    18. 17:42 Masallı RİH Başçısı 03.07.2024-cü il tarixdə Boradigah ərazisinin sakinləri ilə görüşdü
    19. 10:55 Ədliyyə Nazirliyinin Tibb baş idarəsinə rəis təyin edilib
    20. 19:30 Masallıda Polis işçilərinin 106 ili
    21. 07:19 Lənkəranda hesabat yığıncağı keçirilib
    22. 20:40 Dağlıq və dağətəyi rayonlara leysan yağacaq, dolu düşəcək
    23. 20:29 Masallıda keçmiş məhkumdan külli miqdarda narkotik vasitə aşkarlanıb
    24. 09:30 Unudulmaz Nüsrət Kəsəmənli...
    25. 23:00 Rayon rəhbərinin 28 iyun 2024-cü il tarixdə növbəti vətəndaş qəbulu
    26. 23:00 Qızılağac kəndində “Taxıl biçininin vaxtında başa çatdırılması və tərəvəz əkininin artırılması ilə bağlı qarşıda duran vəzifələr” mövzusunda müşavirə
    27. 19:44 AMEA-nın əməkdaşı Çində elmi məruzə ilə çıxış edib
    28. 16:53 Altıncı çağırış Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin buraxılması və Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə növbədənkənar seçkilərin təyin edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
    29. 16:09 Masallıda “Gender üzrə statistik göstəricilər” mövzusunda seminar - müşavirə
    30. 10:11 Natiq Qasımova “Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı” adı verildi
    31. 08:54 “Mübariz ordumuz” – Masallıda tədbir
    32. 23:56 Ulu Öndər Heydər Əliyev və ordu quruculuğu
    33. 22:36 Masallı RİH Başçısı 25.06.2024-cü il tarixdə Təzə Alvadı ərazisinin sakinləri ilə görüşdü
    34. 22:04 Masallıda “26 iyun - Narkomaniyaya və Narkobiznesə qarşı Beynəlxalq Mübarizə Günü” ilə əlaqədar tədbir
    35. 11:20 Ordu quruculuğu sahəsində Prezidentimizin fəaliyyəti
    36. 10:15 “Çiçəklər kralı”nın “yaşıl avtoqrafı”
    37. 18:27 “Yaşıl dünya yazı və şəkillərdə” mövzusunda müsabiqəsinin qalibləri mükafatlandırılıb – Masallıda
    38. 18:14 Azərbaycanın Qoşulmama Hərəkatında əlaqələndirici rolu
    39. 18:06 Təbrik edirik!
    40. 16:30 Dünyanın ən güclü orduları sırasında
    «    İyul 2024    »
    BeÇaÇCaCŞB
    1234567
    891011121314
    15161718192021
    22232425262728
    293031 
    DÜNYA XƏBƏRLƏRİ