Xalq sənəti çeşməsindən

Ərkivanının “əli qızıl” ustaları

Masallı rayonunun Ərkivan qəsəbəsində dulusçuluq sənətinin əsası eramızdan əvvəlki minilliklərdə qoyulmuşdur. Bu qədim peşə bu günə qədər öz yaşarlığını qoruyub saxlamış və qəsəbənin mədəni simasının ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Gil qabların hazırlanması və bişirilməsi ilə əsasən Bağlakücə məhəlləsində məskunlaşan ustalar məşğul olurlar. Onların bilik və bacarıqları nəsildən-nəslə ötürülərək sənətin davamlılığı təmin edilir.

Keçən əsrdə Ərkivanda fəaliyyət göstərmiş “əli qızıl” ustalar — Davud Abdulrza oğlu, Abdulla Cəbi oğlu, Şiri Nuruş oğlu, Mehdi Bədəlov, Ramiz Şiri oğlu, Həmzə Sahib oğlu, Xalıq İslam oğlu, İbad Əzizulla oğlu, Müslüm Nuru oğlu, Mirzəli Əkbər oğlu, Müslüm Qüdrət oğlu və onlarla digər sənətkar — dulusçuluq sənətinin unudulmaz daşıyıcıları olmuşlar. Onlar xalqımızın məişətini və mədəniyyətini əks etdirən gil məmulatlarının yaradılmasında böyük iz qoymuşlar. Bu ustaların əllərindən çıxan hər bir qab sadəcə məişət əşyası deyil, həm də sənət nümunəsi kimi dəyərləndirilir.

Əl çarxının ayaq çarxı ilə əvəz olunması dulusçuların işini xeyli dərəcədə asanlaşdırmış, istehsal prosesində məhsuldarlığı artırmışdır. Əvvəllər ustalar 20-dən çox çeşiddə — nehrə, küp, bardaq, kuzə, çıraq, kasa, çölmək və digər gil qablar hazırlayırdılarsa, bu gün fərdi emalatxanalarda fəaliyyət göstərən keramikaçılar həm ənənəvi məişət qablarını, həm də müasir zövqə və tələbatlara uyğun dekorativ məmulatları yaratmağa üstünlük verirlər. Texnoloji yeniliklərin tətbiqi nəticəsində istehsal prosesi daha çevik və səmərəli olmuş, dulusçuluq artıq təkcə ailə sənəti yox, həm də kütləvi sənaye sahəsi kimi inkişaf etməyə başlamışdır. Bu da sənətin yeni dövrə uyğun adaptasiyasını təmin etmişdir. Qabların əllə hazırlanmasına baxmayaraq, onların simmetrik və ahəngdar formaya salınması yüksək peşəkarlıq və diqqət tələb edir. Bu işdə dəqiqlik və əl çevikliyi əsas şərtlərdəndir, çünki kiçik bir səhv belə bütöv məmulatın keyfiyyətinə təsir göstərə bilər. Təcrübəli ustalar bu prosesi göz və əl koordinasiyasına əsaslanaraq, xüsusi ölçü alətlərinə ehtiyac duymadan ustalıqla yerinə yetirirlər.

Bu gün ata-baba sənətini yaşadanlar sırasında Fərzulla Quliyev, Alim və İnşallah Abbasovlar, Cəsarət Bədəl oğlu, Bayram və Tahir Cəfərov qardaşları, İntiqam Bədəlov, Zöhrab və Müşfiq Nuriyev qardaşları, Vilayət Əlihüseyn oğlu, Adil Qəzənfər oğlu, Samir Maşalla oğlu, Müşfiq Quliyev, Rasim Sabir oğlu və başqaları artıq bu sahədə ixtisaslaşmış, öz rifahları üçün möhkəm zəmin yaratmışlar. Onlar sadəcə sənəti davam etdirmir, həm də onu gəlirli bir peşəyə çevirirlər. Bakı şəhəri və ölkənin müxtəlif bölgələrindən kifayət qədər sifariş alan bu ustaların satış fəaliyyəti xüsusilə toy mövsümündə və Novruz bayramı ərəfəsində daha da canlanır. Ənənə ilə müasirliyi birləşdirən bu sənətkarlar həm daxili bazara, həm də turistik marağa uyğun məhsullar təklif edirlər.

Dulusçuluq məmulatlarının hazırlanmasında əsas xammal hesab olunan torpaq ilkin mərhələdə əzilərək yumşaldılır, daş və yad cisimlərdən təmizlənir. Daha sonra bu gil yoğrularaq işlək hala gətirilir və "kündə" adlanan formaya salınır. Keyfiyyətli gildən hazırlanmış qablar sahəsi 15–18 kvadratmetr olan, kərpicdən hörülmüş xüsusi kürələrdə bişirilir. Bu kürələrdə temperatur sabit saxlanılır ki, məmulatın həm möhkəmliyi, həm də rəngi ideal alınsın. Bişirmə prosesi dulusçuluqda məhsulun son keyfiyyətini müəyyən edən ən vacib mərhələlərdən biridir.

Qədim Şərq mədəni irsini bu gün də yaşadan insanlarla daha yaxından tanış olmağa qərar verdim. Onların fəaliyyəti sadəcə bir sənətkarlıq nümunəsi deyil, həm də tarixlə canlı ünsiyyət imkanı təqdim edir. Bu ustalar vasitəsilə əsrlərin dərinliyindən gələn ənənələrə bir addım da yaxınlaşmaq mümkündür.

Cəsarət Nuriyevlə şəxsi emalatxanasında görüşmək fürsəti əldə etdim. Rəflərdə və yerə düzülmüş qulplu və küpə formalı qablar — səhəng, bərni, güldan, suvenir məmulatları bu yaradıcı ustanın peşəkarlıq səviyyəsini açıq şəkildə nümayiş etdirirdi. Emalatxana təkcə iş yeri deyil, həm də sənət və zəhmətin harmoniyasını əks etdirən bir məkan təsiri bağışlayırdı.

Söhbət zamanı öyrəndim ki, təcrübəli usta bir neçə gün əvvəl Türkiyənin İzmir şəhərində keçirilmiş ənənəvi Uluslararası Menemen Çömlek Festivalından geri qayıdıb. 41 ölkənin sənətkarlarının iştirak etdiyi bu beynəlxalq tədbirdə Azərbaycanı təmsil edən dulusçumuzun canlı iş prosesi və təqdim etdiyi gil məmulatları festivalın ən çox maraq doğuran və rəngarəng anlarından biri kimi dəyərləndirilib. Bu uğur, həm də yerli dulusçuluq sənətimizin beynəlxalq səviyyədə tanıdılmasına böyük töhfədir.

İş prosesi ilə maraqlandıqda Cəsarət Nuriyev səmimi və yorğun, amma məmnun bir ifadə ilə deyir:

— Elə gün olur ki, 6-7 saat fasiləsiz işləməli oluram. Zaman itkisini minimuma endirmək üçün quraşdırdığım xüsusi texniki avadanlıqlar vasitəsilə həm işin sürətini, həm də səmərəliliyini artırmağa çalışıram. Yorulsam da, içimdə bir rahatlıq var, çünki bu, tarixə söykənən, ulu babalardan bizə miras qalan, nəsildən-nəslə keçərək xeyir-dua ilə qorunan bir işdir. Belə bir sənətin sonunda ruzi də var, bərəkət də.

Onun sözlərindən belə başa düşülür ki, bu sənətdə yalnız zəhmət deyil, həm də inam və sevgi böyük rol oynayır.

Dulusçu Zöhrab Nuriyev də uzun illərdir ki, bu qədim sənəti yaşadan ustalardan biridir. Onunla evlərinin birinci mərtəbəsində yerləşən kiçik, amma səliqəli iş otağında həmsöhbət oldum. Dulusçu böyük təvazökarlıqla, sadə və səmimi tonla sözə başladı:

— Bilik və bacarığın varsa, onu tətbiq etməlisən. “Bildiklərim mənə bəsdir” deyən adam sənətkar ola bilməz. İşlədikcə öyrənir, tətbiq etdikcə irəliləyirsən. Rəqabətdə üstünlük qazanmaq üçün daim yenilənməli, alıcıların marağını cəlb edəcək yaradıcı üsullara əl atmalısan...

Onun bu sözləri sənətə yanaşmasında təkcə texniki deyil, həm də fəlsəfi baxışın olduğunu göstərirdi. Zöhrab ustanın illərlə formalaşdırdığı təcrübə və düşüncə tərzi gənc nəsil üçün də dəyərli örnəkdir.

Keramika ustası Bayram Cəfərovun həyətində olarkən diqqətimi çəkən ilk mənzərə oğlu idi. O, əzilmiş palçıqdan böyük məharətlə “kündə”lər yoğururdu. Bu mənzərə bir sənətin ailə içində necə nəsildən-nəslə ötürüldüyünün bariz nümunəsi idi.

Bayram ustanın isə dulus çarxı üzərindəki növbəti “kəşf”ini izləmək unudulmaz anlar yaşatdı. Onun çevik və eyni zamanda dəqiqliklə hərəkət edən barmaqları torpaq kütləsini heyranedici şəkildə dekorasiyalı sənət əsərinə çevirirdi. Sanki hər hərəkətində torpaq canlanır, ruh qazanırdı. Bu proses, dulusçuluğun yalnız fiziki deyil, həm də ruhi bir əməyə söykəndiyini bir daha sübut edirdi.

Bayramın kiçik qardaşı Tahir Cəfərov da 40 ildən artıqdır ki, dulusçuluq sənətində ixtisaslaşıb, zəhməti ilə öz rifahı üçün möhkəm zəmin yaradıb. Zaman keçdikcə ustalığı püxtələşib, o, yalnız məhsul sayını deyil, həm də keyfiyyət və funksionallığı artırmağa çalışıb.

55 yaşlı sənətkar deyir:

— Əvvəllər bərni, nehrə, küp, kuzə, kasa, çölmək kimi ənənəvi məişət qabları düzəldirdiksə, bu gün həm klassik, həm də müasir formalı məmulatlar hazırlayırıq. Tələbat dəyişir, sənət də buna uyğunlaşmalıdır.

Tahir Abdulla oğlu sözlərinə bir az da duyğuyla davam edir:

— Təskinlik tapıb yüngülləşirəm ki, atamızın bizə miras qoyduğu bu çətin, amma müqəddəs sənətin yükünü çiynimizdən salmamışıq. Xüsusilə qürur duyuram ki, babasının adını daşıyan oğlum da bu sənətə bağlıdır və varisliyi davam etdirmək gücündədir.

Onun sözlərində dulusçuluq təkcə peşə deyil, həm də ailə dəyəri, mənəvi öhdəlik kimi əks olunur.

Bağlakücəli digər tanınmış dulusçu — Adil Rəhimovla görüşərkən də tanış, amma bir o qədər də təsirli mənzərəyə rast gəldim. Onun övladları atasına böyük həvəslə yardım edirdi. Ailəvi şəkildə sənətin içində olmaq bu işə yalnız peşə deyil, həm də yaşam tərzi kimi yanaşıldığını göstərirdi.

Adil ustanın hazırladığı iki metr yarımlıq nəhəng küp Novruz şənliyində sərgilənərkən Masallı sakinlərini heyrətə gətirmişdi. Onun yaratdığı dördkünc güldanlar, yastı dolçalar, balıq formalı çölməklər, eləcə də stəkan-nəlbəki dəstləri sadəcə bir qab deyil, sənət nümunəsi kimi dəyərləndirilə bilər. Bu məmulatlar həm ustanın zövqünü, həm də onun forma və texnikaya olan yaradıcı yanaşmasını aydın şəkildə nümayiş etdirir.

Adil Rəhimovun əl işlərində ənənə ilə yeniliyin harmoniyası açıq şəkildə hiss olunur, sanki hər bir məmulat həm keçmişə hörmət, həm də bu günə çağırışdır...

Etiraf etməliyik ki, əvvəllər pendir, yağ, doşab kimi ərzaqlar küplərdə, süd isə xüsusi saxsı ağaranlarda saxlanılırdı. Yeməklər çölməkdə bişirildiyi üçün tamamilə fərqli, daha ləzzətli dad alırdı. O dövrlərin gil qabları təkcə mətbəx əşyası yox, həm də həyat tərzinin bir hissəsi idi.

Bu gün isə artıq nehrə yağı belə paltaryuyan maşında hazırlanır, saxsıların yerini plastik və metal məmulatlar alıb. Yeniliklərin axını bəzən ağzımızın dadını da dəyişdirir. Sanki funksionallıq zövqü üstələyib, praktikliyə qurban gedən ənənələr isə yavaş-yavaş yaddaşın dərinliklərinə çəkilir.

Qeyd etmək yerinə düşər ki, yuxarıda adlarını çəkdiyim ustaların əksəriyyəti hazırladıqları gil qab nümunələrində həm yapma, həm də oyma üsulunu məharətlə tətbiq etməyi bacarırlar. Onların əl işlərində həm texniki dəqiqlik, həm də bədii zövq ön plandadır. Bu ustalar rayon və respublika səviyyəli tədbirlərlə yanaşı, beynəlxalq sərgi və festivallarda da fəal iştirak edir, Azərbaycan dulusçuluq sənətini layiqincə təmsil edirlər.

Təqdim etdikləri sənət nümunələri dəfələrlə müxtəlif mükafatlara layiq görülüb, tamaşaçılarda və sənətsevərlərdə böyük maraq doğurub. Bu uğurlar təkcə fərdi nailiyyətlər deyil, həm də xalq sənətimizin yaşarlığının və inkişaf potensialının göstəricisidir.